Жаттан жеген майлы астан,
Жақынның жұдырығы артық.
«Жаттан жеген майлы астан, Жақынның жұдырығы артық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бөтеннің дастарқанынан жеген майлы астан жақыныңның жұдырығы артық дейді мақал. Бөтен сыйласа да, есеппен сыйлайды, оның асы бүгін бар, ертең жоқ, ал жақын адам ұрысса да, қатты айтса да, түбінде саған жаны ашиды, қиын күні тастамайды. Мақалдың ойы — жақыныңның қаталдығы бөтеннің жылы сөзінен, тәтті дәмінен қымбат. Бүгін бұл жолды «туыстың зорлығына көн» деп емес, «жақынның қатаң сыны мен қамқорлығын бағала» деп ұғынған жөн.
Образдар мен теңеулер
«Майлы ас» — көшпелі ел үшін молшылықтың, құрметтің белгісі: қонаққа сүр ет, қазы-қарта, май қосылған ас тартылады. Оған «жұдырық» қарсы қойылған: бірі — ләззат, бірі — ауыртпалық. Ақылға салсаң, тәтті ас жақсы сияқты, бірақ мақал әдейі керісінше таңдайды, сол арқылы туыстықтың бағасын күшейтеді. «Жат — жақын» қарсылығы ағайын туралы мақалдардың көбінде кездеседі, мұнда ол ең өткір түрінде берілген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бөтен ортада қанша сыйлы жүрсе де, өз жақындарын сағынған, не жақынынан сөз естіп ренжіген адамға айтады: ағаңның ұрысқаны — бөтеннің мақтауынан артық. Үні — ақыл, кейде жұбаныш. Мысалы: «Әкең ұрысса да, жаны ашығаннан ұрысады, жаттан жеген майлы астан жақынның жұдырығы артық». Шын зорлық-зомбылық көріп жүрген адамға бұл мақалды айту — қатыгездік, мұндайда ол мүлде орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Шетелде жұмыс істеп келген жігіт ауылдағы дастарқан басында: «Жатта жақсы жалақы алдым, бірақ ағамның ұрысқан даусын да сағындым», — деп күлді.
— Ағасынан қатты сөгіс естіп ренжіген інісіне әжесі ағасының оны жаман жолдан сақтау үшін ұрысқанын түсіндірді.
Jaqynnyń judyryǵy artyq.