«Адасқан қаздай, руы аздай.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тобынан адасқан қаз сияқты, руы аз адамдай деп мақал жалғыз, тірексіз қалған кісінің күйін суреттейді. Қаз топпен ұшады, тобынан айырылғаны көкте шулап, бағытын таппай, жыртқышқа оңай жем болады. Бұрынғы қоғамда руы аз адамның да халі сондай еді: дауда сөзін сөйлейтін, жоқтайтын, қорғайтын адамы аз. Бұл — кеңес емес, теңеу: біреудің жапа шегіп, жалғызсырап, қорғансыз жүрген халін сипаттау үшін айтылады.
Образдар мен теңеулер
Қаз — қазақ поэзиясының сүйікті құсы: «қаз-қатар», «қаздай тізілген» деген тіркестер бірлік пен тәртіпті білдіреді. Сондықтан адасқан қаз — сол тәртіптен, тобынан айырылған мұңлы бейне. Мақал екі теңеуден тұрады, екеуі де «-дай» жұрнағымен бітіп, ұйқас жасайды: «қаздай — аздай». Бірі табиғаттан, бірі қоғамнан алынған, екеуі бір сезімді — жалғыздықты — қатар береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жат жерде жалғыз қалған, қасында сүйенер жақыны жоқ адамның күйін сипаттағанда айтады, кейде адам өзі туралы мұңая айтады. Мысалы: «Қалаға алғаш келгенде ешкімді танымай, адасқан қаздай, руы аздай болып жүрдім». Үні — мұңды, жанашыр. Біреудің шағын әулетін кемсіту үшін айту — дөрекілік.
Қолданылу жағдаяттары
— Жаңа мектепке келген бала бірінші күні үзілісте ешкімге қосыла алмай бұрышта тұрды, мұны көрген мұғалім оны сыныптастарымен таныстырды.
— Алыс қаладағы ауруханада жалғыз жатқан қария хал сұрай келген жерлесіне: «Адасқан қаздай, руы аздай болып жатыр едім», — деп қуанды.