Жат асыңа қарайды,
Дос басыңа қарайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның шын бет-бейнесі қиын кезде танылатынын білдіреді. Тура мағынада, жат адам көбіне берген асыңа, яғни пайдаңа, дәм-тұзыңа қарайды; ал дос адам сенің басыңа, яғни жағдайыңа, қайғың мен қуанышыңа қарайды. Астарлы мағынасы — бөтен кісі көбіне өз мүддесін ойлайды, ал нағыз дос адамның сыртқы пайдасына емес, ішкі күйіне, жан дүниесіне назар аударады. Сондықтан достықтың өлшемі — қуанышта ғана емес, қиын сәтте де жанынан табылу.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ас» — берілген сый, қонақасы, пайда, күнделікті игілік белгісі. Ал «бас» — адамның өзі, тағдыры, хал-ахуалы, басына түскен іс дегенді аңғартады. «Қарайды» деген сөз екі түрлі қатынасты салыстырып тұр: бірі — пайдаға көз тігу, екіншісі — адамға көңіл бөлу. Осы арқылы халық жат пен жақынды, шынайы жанашыр мен есеппен жүретін адамды ажыратып көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал әлеуметтік ортада, жұмыста не достық қатынаста жиі көрінеді. Мысалы, адам қызметі жоғары кезде қасында көп кісі жүруі мүмкін, бірақ қиындыққа тап болғанда тек шын досы ғана хабарласып, қолдау көрсетеді. Сондықтан мақал адамдарды сыртқы ықыласқа емес, ниет тазалығына қарап бағалауға үйретеді.
Dos basyńa qaraıdy.