Жарлылық сені қайтейін,
Жандай досты жат еттің.
Кәрілік сені қайтейін,
Сөйлер сөзге мерт еттің.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам басына түскен екі ауыр халді — жарлылық пен кәрілікті — ащы мысқылмен суреттейді. Тура мағынасында, кедейлік адамды таршылыққа түсіріп, кейде жақын достан да алыстатады; ал кәрілік сөз бен қимылды тежеп, адамды әлсіздікке ұшыратады. Астарлы мағынасында, тіршіліктің ауыртпалығы адамға көп сынақ әкелетінін, бай-қуатты кезде бар көрінген адам қиындықта сиреп қалатынын, ал қартайғанда бұрынғыдай еркін сөйлеп, әрекет ету мүмкін болмайтынын аңғартады.
Образдар мен теңеулер
«Жандай дос» — жанға жақын, ең сенімді, қадірлі адам деген образ. Ал «жат ету» — кедейлік салдарынан сол достықтың суып, араның ашылуын білдіреді. «Сөйлер сөзге мерт еттің» деген жол кәріліктің адамның сөзін қысқартып, ойын толық жеткізуге мұрша бермейтінін бейнелейді. Мұнда «мерт етті» сөзі тура өлім емес, әлсіздік пен дәрменсіздік мағынасында қолданылған.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда да бұл сөздің мәні бар: табыс азайса, адам кейде бұрынғы ортасынан шеттеп қалады, ал жас ұлғайғанда денсаулық пен күш кеміп, белсенділік төмендейді. Мысалы, жұмысынан айырылған адам қаржылық қиындыққа түсіп, көп араласқан достарының сиреп кеткенін сезінуі мүмкін. Сондықтан мақал адамға өмірдің ауыр кезеңінде сабыр сақтауды әрі шынайы досты тануды еске салады.
Jandaı dosty jat ettiń.
Kárilik seni qaıteıin,
Sóıler sózge mert ettiń.