Темір сырын отта танытады,
Адам сырын жоқта танытады.

Негізгі мағынасы

Темірдің сапасы отқа салғанда ғана білінеді: жасығы иіліп, балқып кетеді, болаты шыңдалады. Адамның да шын болмысы жоқшылықта, тарлықта, қиын кезде көрінеді. Жақсы күнде бәрі мырза, бәрі дос, ал басқа таршылық түскенде біреуі сабыр сақтап, адамдығын жоғалтпайды, біреуі ашкөзденіп, сатқындыққа барады. Мақал адамды жақсы күндегі сөзіне қарап емес, қиын сәттегі ісіне қарап бағалауды үйретеді. Бұл жердегі «жоқ» — кедейлік, мұқтаждық, тарығу.

Образдар мен теңеулер

Темір ұстасы — қазақ ауылының қадірлі шебері. Ол темірді көрікпен үрлеп, отқа қыздырып, төске салып соққан. Сонда ғана темірдің сырын, яғни сапасын білген: жақсы темір шыңдалып, қатаяды, нашары жарылады не иіліп кетеді. Мақал екі жолды бірдей құрады: «темір — от», «адам — жоқ». От пен жоқшылық бір-біріне теңестіріледі: екеуі де ауыр сынақ. «Сырын танытады» тіркесі екі жолда да қайталанып, параллель жасайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреудің қиын кезде көрсеткен мінезі туралы, ол жақсы болсын, жаман болсын, сөз болғанда айтылады. Досты, серікті тану туралы ақыл айтқанда да келеді. Үні — салмақты, тәжірибеден туған ой. Мысалы: «Ауырған кезде қасымнан табылғаны соның өзі болды. Темір сырын отта танытады, адам сырын жоқта танытады».

Қолданылу жағдаяттары

— Қыста мал жұтқа ұшыраған жылы ауыл ішінде кім көмектесіп, кім жасырынғаны туралы ақсақалдар кешкі әңгімеде еске алады.
— Ұстаханада шебер шәкіртіне темірді қыздырып көрсетіп тұрып, адамды да қиын кезде танисың деп сөз арасында айтады.