Жаманға сөз айтсаң,
Ақыл таппас жол айтады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жаман мінезді, сөзіне тоқтамайтын адамға ақыл айтсаң да, одан дұрыс нәтиже шықпайтынын білдіреді. Мұнда тура мағынада — біреуге сөз айту, жөн көрсету жайы айтылса, астарлы мағынада — адам өз болмысын түземесе, оған қанша жақсы кеңес берсең де, ол оны теріс түсініп, пайдасыз сөзге айналдыратыны меңзеледі. Яғни, ақыл тыңдайтын жүрек пен ой болмаса, сөздің қадірі болмайды.
Образдар мен теңеулер
“Жаман” сөзі тек бір әрекеті емес, тұтас мінезі бұзылған, пиғылы теріс адамды білдіреді. “Сөз айтсаң” дегені — кеңес беру, ескерту жасау. Ал “ақыл таппас жол айтады” тіркесі мұндай адам ақыл іздемей, керісінше, өзіне ыңғайлы сылтау тауып, сөзді басқа жаққа бұрып жіберетінін көрсетеді. Мұнда сөздің жолға айналуы — ойдың бұрмалануының бейнесі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жауапкершілігі жоқ, сын көтермейтін адамға қатысты айтылады. Мысалы, жұмыста бір қызметкер қателігін мойындамай, ескерту айтқан сайын басқаны кінәлай берсе, “Жаманға сөз айтсаң, ақыл таппас жол айтады” деп сипаттауға болады. Бұл мақал адамды сөз тыңдауға, өзін түзетуге шақырады.
Aqyl tappas jol aıtady.