Жаманды ес тартқанша,
Қамшымен бес тарт.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жаман мінезді, тәртіпсіздікті ерте бастан тыю керек деген ойды білдіреді. Тура мағынасында «ес кіргенше қамшымен ұр» деген қаталдау сөз айтылғанымен, астарында балаға не адамға дұрыс пен бұрысты уақытында үйрету, теріс жолға жібермей, тез тоқтату қажеттігі жатыр. Яғни жаман әдет бойға сіңіп кетпей тұрғанда, оған батыл әрі дер кезінде тыйым салу керек деген тәлім бар.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жаман» сөзі — тек бұзақылық емес, жалпы мінездің бұзылуы, қателік, қыңырлық, еркелік шегінен асу дегенді аңғартады. Ал «қамшы» — жазалау құралы ғана емес, тәртіптің, ескерту мен тежемнің символы. «Ес тартқанша» деген тіркес адамның ақылы кіріп, жөн мен жөнісін түсінетін кезеңді білдіреді. Демек, образдар арқылы халық тәрбиенің кешікпеуін, талаптың уақтылы болуын меңзейді.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал физикалық жазалау ретінде емес, қатаң ескерту, тәртіп қою, уақытында шектеу жасау мағынасында қолданылады. Мысалы, бала телефонға тым әуес болып, сабақтан қалып бара жатса, ата-ана оны ерте бастан бақылап, ережені бірден белгілейді. Сонда жаман әдеттің тамыры тереңдемей, дұрыс бағытқа бұрылады.
Qamshymen bes tart.