Жаман тумай жатып шөгеді,
Жанбай жатып сөнеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ерте жасынан-ақ жігерсіз, ынтасыз, бастама көтермейтін адамды сынайды. Тура мағынасында «шөгу» мен «сөну» — әрекетсіз қалу, қуаты басылу дегенді білдіреді. Астарлы мағынасы бойынша, кейбір адам қиындық көрмей жатып-ақ мойып қалады, еңбекке, талапқа, өмірдің сынағына төтеп бере алмайды. Халық ондай мінезді «жаман» деп, яғни әлсіз, жігерсіз, салғырт деп бағалаған.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «шөгу» сөзі — түйенің немесе ауыр жүктің астында басылып, отырып қалуы сияқты күйді елестетеді. Ал «жанбай жатып сөну» — оттың тұтанбай жатып өшуі, яғни бойдағы қабілет пен қайраттың сыртқа шықпай тұншығуын бейнелейді. Екі образ да адамның ішкі қуаты бар бола тұра, оны іске қоса алмауын көрсетеді. Бұл — мінездің әлсіздігіне берілген өткір бағалау.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал оқуына, жұмысына, мақсатына немқұрайлы қарайтын адамға қатысты айтылады. Мысалы, студент алғашқы қиын тапсырманы көре сала «мен істей алмаймын» деп берілсе, жұрт оған осы мақалмен жауап беруі мүмкін. Яғни адам табысқа жету үшін ерте мойымай, талпынып, шыңдалып үйренуі керек.
Janbaı jatyp sónedi.