Жаман ат соқпақшыл,
Жаман кісі тоқпақшыл.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жаман мінезді адамды жаман аттың қыңырлығымен салыстырады. Тура мағынада, соқпақшыл ат жүрген жерінен айнымай, бір ізбен тартып отырады; тоқпақшыл адам да күшке, ұрысқа, өз дегенін зорлықпен орындатуға бейім. Астарлы мағынасы — мінезі нашар, өжеттік пен қырсықтыққа салынған кісі айналасына тыныштық бермейді, сөзге тоқтамайды, бірбеткей болады. Мұнда адамды түзейтін ең маңызды нәрсе — тәрбие, сабыр және өз-өзін тежей білу екені аңғарылады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы "ат" — жай ғана мал емес, қыңырлықтың бейнесі. "Соқпақшыл" сөзі бір жолдан шықпайтын, үйреншікті қалыптан айнымайтын мінезді аңғартады. Ал "тоқпақшыл" — тоқпаққа жүгінетін, яғни күшке сүйенетін, дөрекі адамды білдіреді. Осы екі образ арқылы халық жаман әдеттің сыртқы көрінісін дәл әрі өткір суреттеген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал мінезі ауыр, біреудің сөзін тыңдамайтын, мәселені айқаймен шешетін адамдарға қатысты айтылады. Мысалы, ұжымда бір қызметкер әр пікірталаста тек өзінікін дұрыс көріп, өзгелермен келісе алмаса, жұрт оның "тоқпақшыл" екенін айтып жатады. Бұл мақал ондай адамға сабыр мен мәдениет керек екенін еске салады.
Jaman kisi toqpaqshyl.