Жаман ағайын
бар болса, көре алмайды,
жоқ болса, бере алмайды.

Негізгі мағынасы

Пейілі тар ағайынның екі кемшілігі бір сөйлемге сыйғызылған. Ісің оңға басып, дәулетің болса, ол қызғанып, көре алмайды; басыңа қиындық түсіп, жоқшылық көрсең, қол ұшын беруге жарамайды. Яғни ондай туыстан қуанышта да, қайғыда да пайда жоқ. Мақал барлық ағайынды емес, тек жаман ағайынды сипаттайды: туыстықты кінәламайды, күншілдік пен сараңдықты әшкерелейді.

Образдар мен теңеулер

Мақал бар мен жоқ деген қарама-қарсы жұпқа құрылған. Бар болса — малың, табысың, абыройың бар кез; жоқ болса — мұқтаж кезің. Көре алмау мен бере алмау етістіктері ұйқасып, екі қылықтың бір мінезден шығатынын көрсетеді: екеуінің түбінде де тарлық жатыр. Көре алмау — қазақ тілінде қызғану, күндеу деген мағынадағы тұрақты тіркес. Бастапқы екі сөз бөлек жолға шығарылып, бүкіл ойдың тақырыбы болып тұр.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Туысынан қызғаныш көріп, мұқтаж кезінде олардың теріс айналғанын бастан кешкен адам өкінішпен немесе ызамен айтады. Кейде біреуді сондай қылықтан сақтандыру үшін де қолданылады. Мысалы: «Үй салғанымда кекетті, ауырып қалғанымда хабар алмады. Жаман ағайын бар болса, көре алмайды деген осы». Жақсы туыстардың көзінше жалпылап айту ренжітуі мүмкін.

Қолданылу жағдаяттары

— Жаңа көлік алған жігіт туралы ағайындары сөз таратқанда, бұрын қарыз сұрағанда бермегендерін еске алып, анасы мақалды айтады.
— Ауылда егін шықпай қиналған шаруа ауқатты туысының көмектеспегенін көршісіне айтып, осы сөзбен түйіндейді.