Адам өз қолын өзі кесе алмайды.
«Адам өз қолын өзі кесе алмайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өз қолын өзі кесетін адам жоқ: қол ауырса да, кемшілігі болса да, ол өз денеңнің бөлігі. Мақал көбіне туыстыққа қатысты айтылады: ағайынның ішінде жаманы да, бас ауыртатыны да болады, бірақ одан мүлде бас тартып, кесіп тастау мүмкін емес. Туыс — өз қолың сияқты, оның ауыртпалығын да, ұятын да бірге көтересің. Екінші бір қолданысы да бар: адам біле тұра өз-өзіне, өз мүддесіне қарсы әрекет етпейді.
Образдар мен теңеулер
Қол — еңбектің, күштің, тіршіліктің бейнесі. Қазақ тілінде қол сүйеніш, көмекші мағынасында да жиі жұмсалады: оң қолым деп сенімді адамын, қол-аяғым деп балаларын, жақындарын атайды. Сондықтан өз қолыңды кесу — бауырыңнан, өз ұрпағыңнан айырылу деген ауыр сурет. Мақал бұйрықсыз, бір тұжырыммен айтылған: ешкімге ақыл бермейді, тек табиғи заңдылықты көрсетеді. Осы қарапайымдығы оны дау-дамайда салмақты дәлелге айналдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туыстарына ренжіп, олармен қатынасты біржола үзгісі келген адамға сабыр айту үшін айтылады. Көбіне үлкендер татуластыру кезінде қолданады. Мысалы: «Інің қанша кінәлі болса да, бауырың ғой. Адам өз қолын өзі кесе алмайды». Туыстың зорлығына төзе бер деген мағынада қолдану қате әрі зиянды: мақал кешірімге шақырады, қиянатты ақтамайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ағайынды екі жігіт мұра үшін араздасқанда, әкесінің досы екеуін бір дастарқанға отырғызып, мақалды айтады.
— Ауруханада жатқан анасына көп жылдан бері сөйлеспеген ағасы келгенде, қарындасы оны палатаға кіргізіп, осы сөзді күбірлейді.
— Отбасында ұлы ауыр қателік жасап, әкесі одан безгісі келгенде, анасы мақалмен тоқтатады.