Өзімде болмаса, ағайында болсын,
Ағайында болмаса, алғанымда болсын.

Негізгі мағынасы

Кісі ырыс-дәулеттің ең алдымен өз қолында болғанын қалайды, бірақ мақал одан әрі кетеді: өзімде болмаса, ағайынымда болсын, ол да болмаса, алған жарымда болсын дейді. Мұнда қызғаныш жоқ, керісінше, жақсылық жақын ортада жүрсе, ол қашанда өзіңе де шапағатын тигізеді деген есеп бар. Ағайынның барлығы — сенің де барлығың, қиын күні қол ұшын беретін солар; жардың қолындағы ырыс — бір шаңырақтың ырысы. Мақал бақ-дәулетті тек «менікі» деп тар ұғынбай, жақындарыңның игілігіне қуана білуді үйретеді.

Образдар мен теңеулер

Мақал үш сатыдан тұрады: «өзім», «ағайын», «алғаным». Бұл — қазақтың жақындық шеңбері: ортасында адамның өзі, одан кейін бір атадан тараған туыстары. «Алғаным» деп ер адам үйленген әйелін, жарын атайды: «әйел алу» — үйлену, «алған жар» — некелі жұбай. Жар — бір шаңырақ астындағы ең жақын адам, оның қолындағы игілік үйден шықпайды. Екі жолдағы «болмаса — болсын» деген қайталау тілекке, бата сөзіне ұқсап естіледі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне туысының табысына, жарының жетістігіне шын қуанған кісі айтады: «Өзімде болмаса, ағайында болсын» деп, қызғанбайтынын білдіреді. Кейде қолы қысқа адам өз-өзін жұбатып айтады: менде жоқ болса да, жақындарымда бар, ол — менің де тірегім. Жақыны жаңа үй алғанда күлімсіреп айтылатын әзіл ретінде де жарасады. Біреудің ырысына көз алартқан адамға айтылса, жұмсақ сын болып шығады.

Қолданылу жағдаяттары

— Немере інісі ауылда үлкен шаруашылық ашқанда, ағасы тойда тілек айтып: «Өзімде болмаса, ағайында болсын», — деп қуанышын жасырмады.
— Әйелі базарда дүкен ашып, ісі алға басқанда, күйеуі көршілеріне мақалды айтып, жарын мақтан тұтатынын жасырмады.