Жалқауға сөз, шабанға қамшы өтпейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жалқау адамға қанша ақыл айтсаң да, ол тез өзгермейтінін білдіреді. Тура мағынасында сөз де, қамшы да әсер етпейтіндей көрінеді; астарлы мағынасында жалқаулық пен салғырттық адамды тәрбиелеуге де, ілгері бастыруға да кедергі болады. Мұнда еңбексіздікке көндіру қиын екені, адам өз еркімен талпынбаса, сыртқы ықпалдың пайдасы аз екені меңзеледі.
Образдар мен теңеулер
«Сөз» — ақыл, насихат, кеңес; «қамшы» — түрткі, қатаң талап, әрекетке мәжбүрлеу белгісі. «Шабан» сөзі баяу, қимылы солғын адамды сипаттайды. Яғни мақал жалқауды не жұмсақ сөзбен, не қатал ескертумен де бірден қозғату қиын екенін бейнелі түрде жеткізеді. Халық тәжірибесінде мұндай адамға сыртқы қысымнан гөрі ішкі жауапкершілік қажет екенін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өзекті: оқуда, жұмыста, тұрмыста белсенділік танытпайтын адамға үнемі ескерту жасап жүру нәтиже бермейді. Мысалы, қызметкер тапсырманы үнемі кешіктірсе, басшының қайта-қайта сөгуі мәселені толық шешпейді; ол адам өзі тәртіпке келмейінше іс алға жүрмейді. Сондықтан мақал адамды ерте бастан еңбекқорлыққа, жауапкершілікке шақырады.