Жаманға жан жуымас,
Жалқауға мал жуымас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жаман мінезді, теріс пиғылды адамнан жұрттың қашық жүретінін білдіреді. «Жаманға жан жуымас» дегені — мінезі бұзылған, сөзіне сенім жоқ, ісі жаман адамға ел жақындамайды, оны сыйламайды деген ой. «Жалқауға мал жуымас» дегені — еңбексіз адамға ырыс та, береке де қонбайды, дәулет өздігінен келмейді. Яғни, адам жақсы болу үшін мінезі түзу, тірлігі тындырымды, еңбегі адал болуы керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жан» сөзі — адам, орта, қауым деген ұғымды береді. «Жуымас» деу арқылы жақындамау, жоламау, бой тарту мағынасы астарланып тұр. «Мал» — тек төрт түлік қана емес, жалпы дәулет, табыс, несібе бейнесі. Ал жалқау адамға малдың жуымайтыны — берекенің еңбекті сүйетінін көрсететін әсерлі теңеу.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өзекті. Мысалы, жұмыста үнемі уәде беріп, міндетін орындамайтын адамнан әріптестер бірте-бірте алыстайды, ал еңбектен қашқан кісі қызметте де, табыста да өсім көрмейді. Сондықтан бұл сөз адамды мінезін түзеп, еңбекке үйренуге шақырады.
Jalqaýǵa mal jýymas.