Жақындықты ат айырады,
Оқымағанды хат айырады.

Негізгі мағынасы

Кімнің шын жақын екенін ат анықтайды, ал оқымаған адамды хат айырып береді. Бірінші жолдағы «ат» мінетін ат болуы мүмкін: басыңа іс түсіп, ат сұрағанда кім жақын, кім сырттай ғана туыс екені көрінеді. Оны есім, ата-тек аты деп те түсінуге болады: туыстықты ата-баба аты ажыратады. Екінші жолдың ойы анық: қолына хат тигенде оқи алмаған адамның сауатсыздығы бірден білінеді. Мақал адамның шын болмысын нақты бір сынақ ашатынын айтады.

Образдар мен теңеулер

Ат — көшпелі елдің ең қымбат мүлкі, оны біреуге беру не мінгізу — үлкен жақындықтың белгісі. Хат — бұрынғы ауылда сирек, маңызды нәрсе: алыстағы туыстан келген хатты оқи алатын адам аз болған, оны молдаға не оқыған жігітке оқытқан. «Ат — хат» ұйқасы мақалдың екі бөлігін байланыстырады. Әр жолда бір нәрсе адамды «айырады», яғни шынын ашып көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Сауатсыздықтың оңай білінетінін айтқанда, оқуға шақырғанда жиі қолданылады; бірінші жолы туыстың шын-өтірігі қиын сәтте көрінетінін ескерту үшін айтылады. Оқи алмайтын нақты адамды мазақтау үшін айту орынсыз. Мысал: «Шартқа қол қоярда оқи алмай қиналды. Оқымағанды хат айырады деген рас».

Қолданылу жағдаяттары

— Әскердегі ұлынан хат келгенде қарт әке оқи алмай, көршінің баласын шақыртады; кейін немерелеріне мақалды айтып, оқуға үндейді.
— Тойға мал керек болғанда қай туыстың көмекке келгенін көрген әке әйеліне мақалдың алғашқы жолын айтады.