Атпаз көрген ат таныр,
Ұстаз көрген хат таныр.

Негізгі мағынасы

Атпазды көрген, оның қасында жүрген адам аттың жақсы-жаманын ажыратуды үйренеді; ұстаз көрген адам хат таниды, яғни оқи, жаза біледі. Білім мен шеберлік өздігінен келмейді: оны білетін адамнан, шебердің қасында жүріп алады. «Көрген» сөзі тек көзбен көру емес, тәлім алу, қасында болып, үлгі алу мағынасында. Мақал тәлімгер мен ұстаздың рөлін қатар атап көрсетеді.

Образдар мен теңеулер

Атпаз — бәйге аттарын баптайтын, аттың сынын білетін шебер, атбегі. Көшпелі ел үшін атты тани білу — үлкен өнер: жүйрікті құлын кезінен тану, жорғаны баптау. Мұндай білім кітаптан емес, шебердің қасында жүріп келеді. Хат тану — сауаттылық. Мақал дала мен мектептің екі шеберін қатар қояды: атпаз бен ұстазды. «Ат таныр — хат таныр» ұйқасы мақалды әуезді етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреудің шеберлігін, білімін мақтағанда, оның жақсы ұстаздан үйренгенін айтып қолданылады. Сондай-ақ жасқа «білетін адамның қасында жүр» деген кеңес ретінде айтылады. Мысал: «Жас жігіттің жылқыны қалай баптағанын көрдің бе? Атпаз көрген ат таныр деген, атасының қасында өсті ғой».

Қолданылу жағдаяттары

— Бәйге алдында жас жігіт жүйрікті дәл таниды; ақсақалдар оның белгілі атбегінің шәкірті екенін айтып, мақалды келтіреді.
— Бірінші сыныптағы немересі тез оқып кеткенде, әжесі мұғалімнің еңбегін айтып, мақалдың екінші жолын қосады.