«Тоқытпасаң оқытпа.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Оқығанды шәкірттің көңіліне тоқытпасаң, яғни түсіндіріп, бекітпесең, оқытудың пайдасы жоқ. Мақал ұстаз бен ата-анаға арналған: баланы жай ғана кітапқа отырғызып қою жеткіліксіз, оның түсінгенін, есінде сақтағанын қадағалау қажет. Үстірт оқыту баланы шаршатады, бірақ білім бермейді. Ұстаздың шын еңбегі — білімді шәкірттің бойына сіңіру, ал жартылай істелген оқыту басталмағанмен бірдей.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі ғана сөзден тұрады: «тоқытпасаң — оқытпа». Екі етістік бір дыбыспен ерекшеленеді, бірі екіншісінің жаңғырығы сияқты естіледі. Тоқу — жіпті тоқып, мата жасау; ауыспалы мағынада білімді көңілге түю. Шартты рай мен болымсыз бұйрық қатар келіп, қатаң ереже сияқты әсер береді: не толық істе, не мүлде бастама.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ұстаздар арасында, ата-ана баласының сабағын қарағанда айтылады. Оқытудың сапасы туралы ескерту, кейде өзін-өзі сынау ретінде қолданылады. Мысал: «Бүгін он ереже өттік, бірақ бірін де бекітпедік. Тоқытпасаң оқытпа деген, ертең басынан қайталаймыз».
Қолданылу жағдаяттары
— Домбыра үйірмесінде ұстаз жаңа күй беруден бұрын шәкірттің алдыңғы күйді толық меңгергенін тексеріп, мақалды айтады.
— Әке ұлына көлік жүргізуді үйретіп, әр әдісті бекітпей келесісіне көшпейді; анасы мақалды айтып қолдайды.