Жақсылық ағаш басында,
Жамандық аяқ астында.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жақсылықтың биік, асыл, қадірлі қасиет екенін, ал жамандықтың төмен, лас, қадірсіз іс екенін білдіреді. Тура мағынасында ағаштың басы жоғары, аяқ асты төмен болатыны айтылса, астарлы мағынада адам өмірінде жақсы іс те, жаман іс те бар, бірақ жақсыны жоғары қою керек деген ой жатыр. Жақсылық адамды өсіреді, абыройын арттырады, елге сыйлы етеді. Ал жамандық адамды төмендетіп, беделін түсіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ағаш басы» — биіктік, мәртебе, тазалық пен ізгілік символы. Ол жақсылықтың көрнекті, бағалы қасиет екенін аңғартады. Ал «аяқ асты» — төмендік, елеусіздік, кір-қожалаң, керексіз іс деген ұғымды береді. Қазақ танымында жоғары нәрсе әрдайым қадірлі, төмен нәрсе сақтанатын күйде көрінеді. Сол арқылы мақал адамды ізгілікке ұмтылдырып, жамандықтан бойын аулақ ұстауға шақырады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгін де өз мәнін жойған жоқ. Мысалы, жұмыс орнында бір адам әріптесіне көмектесіп, жауапкершілікпен іс атқарса, ол сый-құрметке ие болады — бұл жақсылықтың «жоғарыда» тұруы. Ал біреу өтірік айтып, біреудің еңбегін иемденсе, сенімнен айырылып, абыройы түседі — бұл жамандықтың «аяқ астында» қалуы. Сондықтан адам әрдайым жақсы сөз, жақсы іс, таза ниетті таңдауы керек.
Jamandyq aıaq astynda.