«Жақсы болса - құт, Жаман болса - жұт.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір нәрсе жақсы болса, құт-береке әкеледі, жаман болса, жұттай апат әкеледі. Мақал көбіне жылға, қысқа, мезгілге қатысты айтылады: жыл жақсы болса, мал төлдеп, ел молшылыққа кенеледі; жаман болса, мал қырылып, ел күйзеледі. Сондай-ақ адамға да айтылады: жақсы көрші, жақсы келін, жақсы басшы — үйге құт, жаманы — жұт. Мақал бір нәрсенің сапасы бүкіл ортаның тағдырын шешетінін айтады.
Образдар мен теңеулер
«Құт» — ырыс, береке, бақыт; дала адамы оны малдың, үйдің, елдің қорғаушы күші деп түсінген. «Жұт» — малдың жаппай қырылуы, көшпелі тұрмыстағы ең ауыр апат. Екі сөз бір-ақ дыбыспен ажырайды, бірақ мағынасы екі полюс. Мақал осы ұйқасқа құрылған: жақсы мен жаман, құт пен жұт айнадай қарама-қарсы тұр. Қысқа екі тармақ үкім сияқты нық естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жыл басында, жаңа адам отбасына не ұжымға келгенде, бір істің екі түрлі нәтижесін салмақтағанда айтылады. Сарыны — салмақты ескерту, тілек. Мысалы, ұлына келін таңдап жүрген анаға құрбысы: «Асықпа, жақсы болса — құт, жаман болса — жұт». Нақты адамды «жұт» деп атау оны қатты қорлау болады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиынында жаңа басшыны сайлар алдында қария адам таңдауда асықпау керегін айтып, осы мақалды келтірді.
— Күзде шопан қыстың қандай боларын болжай алмай, ағасына осы мақалды айтып, шөпті көбірек жинауды ұйғарды.
Jaman bolsa - jut.