Үт кірді, үсік шықты.
«Үт кірді, үсік шықты.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үт кезеңі басталды, қыстың қақаған аязы шықты, яғни кетті. Мақал халық күнтізбесіндегі ауысуды айтады: үтпен бірге қыстың ең суық күндері артта қалып, күн жылына бастайды. «Кірді» мен «шықты» қарама-қарсы қойылған: бірі есіктен кірсе, екіншісі шығады. Кейбіреулер мақалды «үт келгенде үсік шалады» деп те түсінеді, өйткені көктемге бет бұрған шақта түнгі үсік әлі де болады. Ауыспалы мағынада бір кезеңнің келуі екіншісінің кетуін білдіреді.
Образдар мен теңеулер
«Үт» — шығыс күнтізбесінен келген, ақпанның соңы мен наурыздың басына келетін кез. «Үсік» — қатты аяз, оның денені, өсімдікті шалуы; «үсік шалды» деген тіркес осыдан. Мақал үйге кіріп-шығатын адамның бейнесін алады: үт кіргенде, үсік шығып кетеді. Мезгілдің ауысуы есікте кезек бергендей суреттеледі. «Үт» пен «үсік» бас дыбыстары үндес, қысқа екі бөлік ырғақты.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қыстың аяғында ауа райы жұмсара бастағанда айтылады, көбіне күнтізбе атауларын білетін қарттардың сөзінде естіледі. Сарыны — қуанышты хабар, үміт. Мысалы, наурыздың басында қорадан шыққан шопан: «Үт кірді, үсік шықты, енді күн жылиды». Көктемгі түнгі аяздың әлі де болатынын біліп, сөзді сақтықпен қабылдайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Наурыздың алғашқы жылы күні ата немерелеріне ескі күнтізбе бойынша қыстың аяқталғанын айтып, осы мақалды келтірді.
— Көшет отырғызуға асыққан көршісіне бағбан түнгі үсіктен сақ болуды ескертіп, мақалды әзілге айналдырды.