«Үт келді - жұт келді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үт — халық күнтізбесінде қыстың соңы мен көктемнің басына келетін кез, шамамен ақпанның аяғы мен наурыздың басы. Бұл кезде қыстың қоры таусылып, мал әбден арыған, ал жылымық пен қайта қатқан аяздан жер көктайғақ болып, мал тебінге шыға алмай қалуы мүмкін. Сондықтан үт келгенде жұттың қаупі күшейеді. Мақал малшыны сақтыққа, қорды соңына дейін үнемдеуге шақырады. Ауыспалы мағынада — қиындық бәрі бітті деп ойлаған кезде келуі мүмкін.
Образдар мен теңеулер
«Үт» — шығыс күнтізбесінен келген ай атауы, ол көктемгі күн теңелер алдындағы кезеңді білдіреді. «Жұт» — қазақ үшін ең қорқынышты апат: қар қалың жауып не мұз қатып, мал оттай алмай, аштан қырылуы. «Үт» пен «жұт» ұйқасы мақалды есте қалдырады, екі қысқа сөз бір-біріне жалғасып, салдарды бірден көрсетеді. Мақал малшы тәжірибесінен туған: жұт көбіне қыстың басында емес, соңында, мал әлсіреген кезде соғады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қыстың соңында ауа райы бұзылғанда мал иелері бір-біріне ескерту ретінде айтады. Сарыны — алаңдаулы ескерту. Мысалы, ақпанның аяғында қар қайта жауғанда шопан: «Үт келді — жұт келді, шөпті үнемдеңдер». Қазір көбіне ауылда, мал шаруашылығымен айналысатындар арасында естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Наурыздың басында жылымықтан кейін жер мұз болып қатқанда, қожалық иесі шөп қорын қайта санады.
— Ауыл қариясы көктем келді деп артық шөпті сатып жібермек болған жас фермерге осы мақалмен тоқтау айтты.