Білімсіз адамның сөзі білектей,
Білімді адамның сөзі жібектей.

Негізгі мағынасы

Білімсіз адам сөзді күшпен, дөрекі айтады: оның сөзі білектей ауыр, өктем, тыңдаушыны басып-жаншып жатқандай. Білімді адамның сөзі жібектей жұмсақ әрі берік: ол ренжітпей түсіндіреді, дауыс көтермей-ақ иландырады. Мақал біліммен бірге мәдениет пен сыпайылық келетінін айтады. Дәлелі жоқ адам айғай мен қысымға жүгінеді, ал дәлелі бар адамға оның керегі жоқ.

Образдар мен теңеулер

Білек — қолдың шынтақ пен білезік арасындағы жуан, бұлшық етті бөлігі; ол күштің, күрестің белгісі. «Білектей» сөз — жуан, дөрекі, күшпен салмақ салатын сөз. Жібек — ертеден Ұлы Жібек жолымен келген қымбат, жұмсақ, жылтыр мата; қазақ оны қадірлі қонаққа, қалыңдыққа арнаған. Бір жағында шикі күш, екінші жағында нәзік әрі берік нәрсе тұр. «Білектей — жібектей» ұйқасы мен «білімсіз — білімді» қарсылығы жолдарды бір-біріне айна етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу айғайлап, күш көрсетіп, дөрекі сөзбен өз дегенін өткізбек болғанда, оған немесе қасындағыларға ескерту ретінде айтылады. Мәдениетті, сыпайы сөйлейтін адамды мақтағанда да орынды. Үні — тәрбиелік. Біреудің дауыс көтергеніне өзің ашуланып, айқайлап айтсаң, мақалдың өзіне қайшы келесің. Мысал: «Ұрыспай-ақ түсіндір, балам. Білімді адамның сөзі жібектей болады».

Қолданылу жағдаяттары

— Футбол жаттығуында бір бала командаластарына айғайлайды; жаттықтырушы оны шетке шақырып, сабырмен сөйлеуді үйретеді.
— Базарда сатушы мен сатып алушы дауласып қалады; қасындағы қарт кісі екеуін де жұмсақ сөзбен татуластырып, мақалды айтады.