«Зерек ақыл - суық мұз.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Зерек, алғыр ақыл мұз сияқты салқын әрі мөлдір. Ол ашуға, қызбалыққа берілмейді, жағдайды салқынқанды бағамдап, түбіне дейін көреді. Жұрт абыржып, қызу үстінде қате шешімге ұмтылғанда зерек адам мұздай байсалды қалады, сондықтан басқаларды да сабырға келтіреді. Мақалдың екінші бір қыры да бар: сезімнен ада, тек есепке сүйенген ақыл адамды жылытпайтын суық нәрсе болуы мүмкін. Дегенмен негізгі ой — зеректік пен салқынқандылықтың бірге жүретіні.
Образдар мен теңеулер
Мұз — қазақ даласының қыстағы таныс көрінісі: өзен-көлдің беті қатып, мөлдір, тегіс, берік болады. Мұздың астынан судың түбі көрінеді, бұл ақылдың анықтығына ұқсайды. Суық сөзі мұнда жамандық емес, салқындық, байсалдылық мағынасында: қазақ ашуға берілмейтін кісіні «салқынқанды» дейді. Зерек — тез ұғатын, алғыр, байқампаз адам. Мақал от пен мұздың қарсылығына сүйенеді: ашу — от, ақыл — мұз.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Шиеленіскен сәтте байсалды шешім тапқан адамды мақтағанда айтылады. Кейде ақылды, бірақ тым салқын, адамға жылы сөз айтпайтын кісі туралы сын ретінде де қолданылады. Интонациясы көбіне сүйсіну. Мысалы: «Бәріміз абыржып жүргенде, ол бір орында тұрып, бәрін ретке келтірді. Зерек ақыл — суық мұз деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Шахмат турнирінде қарсыласы ашуланып тұрғанда, сабыр сақтап ұтқан оқушыны жаттықтырушысы мақтады.
— Жолда көлік апатқа ұшырағанда, абыржымай, жедел жәрдем шақырып, жараланғандарға көмектескен жүргізушіні жұрт таңдана айтып жүрді.
— Ауыл мектебінде өрт дабылы шыққанда, мұғалім балаларды асықпай, ретімен сыртқа шығарды.
Мақалдағы сөздер
зерек — Тез ұғатын, алғыр, зейінді; білімді оңай меңгеретін, байқағыш.