Ұлыңның санасы болса,
Елдің ағасы болар.
«Ұлыңның санасы болса, Елдің ағасы болар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ұлыңның санасы болса, елдің ағасы болар: ұлың ақылды, саналы болса, ол тек өз үйінің емес, бүкіл елдің ағасы, сөзін тыңдайтын басшысы, қамқоршысы болады. Мақал адамды елге сыйлы ететін нәрсе байлық та, тек те емес, сана, ой-өрісі екенін айтады. Сана — істің парқын ажырату, жауапкершілікті сезіну, алысты көру. Мұндай жігітке ел өзі жүгінеді, ақыл сұрайды, дау шешуді тапсырады. Мақал ата-анаға да ой салады: ұлыңа алдымен сана бер, қалғаны соңынан келеді.
Образдар мен теңеулер
Ел ағасы — қазақ қоғамында жасы үлкен ғана емес, ақылымен, әділдігімен елге сүйеу болған адам. Ол дау-дамайды шешеді, ағайынды татуластырады, қиын сәтте жол көрсетеді. Мақал отбасынан елге дейінгі жолды екі жолға сыйғызған: бірінші жолда ата-ананың ұлы, екінші жолда елдің ағасы. Сана сөзі екі сатыны жалғап тұрған көпір: туған үйден шыққан бала ақылы арқылы бүкіл халықтың ағасына айналады. Ата-ананың үміті мен арманы осы қысқа сөзге сыйған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ата-ана, үлкендер жас жігіттің ақылды ісін, жауапты шешімін көргенде, оны мақтау және болашағына сенім білдіру үшін айтады. Кейде ұлына тек байлық, мансап тілейтін ата-анаға ескерту ретінде: бастысы — сана. Жасы жас болса да, ел алдында ақылмен сөйлеген жігіт туралы да айтылады. Мысалы, ауыл жиналысында ағайын арасындағы дауды әділ шешуге көмектескен жас жігіттің әкесіне ақсақал: «Ұлыңның санасы болса, елдің ағасы болар», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда екі көршінің шекара дауын жас мұғалім жігіт сабырмен бітістірді; ақсақал оның әкесімен қол алысып, мақалды айтты.
— Тойда жиырма жастағы ұл ағайынның бәріне орын тауып, ешкімді ренжітпей тойды басқарды; әжесі оны мақтап, осы мақалды айтты.
Eldiń aǵasy bolar.