Ұлыңды алып қыз берсе - қорлағаны Құдайдың,
Қызыңды алып ұл берсе - сыйлағаны Құдайдың.
«Ұлыңды алып қыз берсе - қорлағаны Құдайдың, Қызыңды алып ұл…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдағы «алу» мен «беру» — Құдайдың баланы алуы, яғни бала шетінеуі, мен жаңа бала беруі. Тура мағынасы: ұлың қайтыс болып, орнына қыз туса — Құдайдың қорлағаны, ал қызың қайтыс болып, орнына ұл туса — Құдайдың сыйлағаны. Мақал ескі қоғамда ұл баланы артық көрудің айқын көрінісі: ол кезде ұл — әулеттің мұрагері, шаңырақ иесі, ел қорғаушы саналып, қыз «жат жұрттық» деп есептелген. Бала шетінеуі жиі болған заманда әке-шешенің мұңы да, үміті де осы көзқараспен өлшенген. Бүгін бұл түсінік ескірген.
Образдар мен теңеулер
«Қорлағаны» мен «сыйлағаны» деген қарама-қарсы сөздер тағдырдың екі бетін көрсетеді. Мұнда «қорлау» — қайғы мен жоқтықтың, «сыйлау» — ырыс пен үміттің бейнесі. Мақал сол дәуірдегі әулеттің жалғасы тек ер балаға байланысты деген түсінікті бейнелі түрде жеткізеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Қазір бұл мақалды тарихи көзқарастың куәсі ретінде түсінген жөн. Бүгінгі отбасыларда қыздар да ата-анасының қамқоршысы, әулеттің мақтанышы болып жүр. Мысалы, қартайған ата-анасын қасына алып, бағып-қағып отырған қыздар аз емес. Сондықтан баланы жынысына қарап бөлмей, әрқайсысына тең мейір мен мүмкіндік беру — бүгінгі ақылды ұстаным.
Qyzyńdy alyp ul berse - syılaǵany Qudaıdyń .