Ұлы жүзді қауға беріп, малға қой,
Орта жүзді қамшы беріп, дауға қой,
Кіші жүзді найза беріп, жауға қой.

Негізгі мағынасы

Ұлы жүзге қауға беріп малға, Орта жүзге қамшы беріп дауға, Кіші жүзге найза беріп жауға қой деген сөз. Мақал үш жүздің әрқайсысының ел ішіндегі ерекше қасиетін, атқаратын ісін бейнелейді: Ұлы жүз — мал бағатын шаруа иесі, Орта жүз — сөз ұстаған, дау шешетін шешен, Кіші жүз — ел шетін қорғайтын батыр. Негізгі ойы — бір халықтың ішінде әркімнің өз орны, өз өнері бар, осы өнерлер қосылғанда ел бүтін болады. Бұл біреуін жоғары, біреуін төмен қою емес, бір шаңырақтың үш тірегі.

Образдар мен теңеулер

Әр жүзге бір құрал беріледі, ол — кәсіптің белгісі. Қауға — құдықтан су тартатын былғары шелек; сусыз мал жоқ, сондықтан қауға — малшы тірлігінің белгісі. Қамшы — ер адамның қолынан түспейтін құрал, ел ішінде билік пен беделдің де белгісі саналған. Найза — ұзын сапты қару, жауға қарсы шабатын батырдың серігі. Үш жолдың бірдей құрылымы мен «малға — дауға — жауға» ұйқасы мақалды жыр сияқты әуезді етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үш жүздің бірлігі, әр өңірдің ерекшелігі туралы әңгімеде, көбіне әзілмен әрі мақтанышпен айтады. Әр жүздің өкілдері бас қосқанда бір-бірін жылы әзілмен түртпектеп, осы сөзді еске алады. Бір жүзді екіншісінен артық санау, ру-жүзге бөлінуді қоздыру үшін қолдану орынсыз. Мысалы, тарих сабағында мұғалім қазақ хандығының құрылымын түсіндіргенде, бұл мақалды үш жүздің бейнелі сипаттамасы ретінде келтіреді.

Қолданылу жағдаяттары

— Үйлену тойында үш жүздің құдалары бір дастарқанда отырғанда, асаба осы мақалды айтып, әр жүздің өнерін жырдай етіп мақтады.
— Ауылдағы жиында жастар өзара жүз таластырғанда, қарт кісі осы мақалды айтып, үшеуінің бір-бірінсіз тұра алмайтынын түсіндірді.