Үлкенді шақыр - асыңа келсін,
Үлкенге күл - басыңа келсін.

Негізгі мағынасы

Бұл мақал үлкен адамды құрметтеудің маңызын айтады. Тура мағынасында, үйге дастарқан жайғанда жасы үлкен кісіні шақырып, төрге шығару керек деген ой бар. Астарлы мағынасы — үлкенді сыйламау, оған тіл тигізу, әдепсіз күлкі көрсету өзіңе зиян әкеледі, өйткені қарияның батасы мен назары өмірде үлкен орын алады. Халық үлкенге құрмет көрсеткен адам абырой табады, ал сыйластықтан аттаған адам ұятқа қалады деп түйген.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы "асыңа келсін" деген тіркес — дастарқан, қонақ күту, береке мен сыйластықтың белгісі. "Басыңа келсін" дегені — үлкенге жасалған құрметсіздік өз басыңа қайтып соғатын кесір, яғни жаман сөздің, келемеждің салдары болады деген ескерту. Үлкен адам бейнесі мұнда тек жас жағынан емес, өмір көрген, ақыл айтатын, бата беретін тұлға ретінде көрінеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қазір бұл мақал отбасында, мектепте, жұмыста үлкенді сыйлауға байланысты жиі айтылады. Мысалы, жас қызметкер кеңседе жасы үлкен әріптесінің сөзін бөліп, мысқылдаса, кейін өзі де сый-құрметтен қағылады, ал сыпайы сөйлеп, орнын берсе, беделі өседі. Бұл мақал әдеп пен жауапкершілікті еске салады.