Ұлдың бір көзі жоқ,
Құлдың екі көзі жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ұлдың көруі бір көзбен ғана шектелсе, құлдың екі көзі мүлде жоқ деген әсірелеу арқылы айтылған сөз. Астарлы мағынасы — тумысынан кемдік, қорлық, тәуелділік адамды әлсіретеді, еркіндік пен теңдік болмаса, адамның мүмкіндігі де шектеледі. Қазақ ұғымында «ұл» — өз үйінің еркесі, тірегі, ал «құл» — еркі жоқ, бағынышты жан. Сондықтан мақалда еркін адамның жағдайы мен басыбайлы адамның хал-ахуалы салыстырылады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бір көз», «екі көз жоқ» деген тіркестер нақты дене мүшесін ғана білдірмейді. Олар — кемдік, шала мүмкіндік, қорлық пен дәрменсіздіктің бейнесі. «Көз» — көру, тану, жол табу, өз ісін өзі шешу қабілетінің нышаны. Ал көздің азаюы не болмауы адамды әлсіз, тәуелді күйде көрсететін образ ретінде алынған.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал тура қалпында емес, бейнелі мағынада қолданылады. Мысалы, бір адам өз пікірін ашық айта алмай, үнемі біреудің ығына жығылып жүрсе, «еркіндігі жоқ, құлдың күйін кешіп жүр» деп сипаттауға болады. Яғни мақалда адамға еркіндік, намыс, өз ойыңды қорғай білу қажет екені ескертіледі.
Quldyń eki kózi joq.