Үйге келген қонаққа үйдей өкпе айтпа.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал үйге келген адамға ауыр сөз айтып, реніш жүктеме дегенді білдіреді. Тура мағынасында, үйге кірген қонақты қарсы алып, оған өкпе-реніш білдіру орынсыз. Астарлы мағынасы — келген кісіге кең пейіл танытып, үй ішіндегі өкпені кейінге қалдыру керек. Қонақтың көңіліне қаяу түсіру — әдепсіздік, ал сабыр сақтап, жылы сөйлеу — адамдықтың белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үйге келген қонақ» — тек сырттан келген адам емес, жалпы сыйлы, құрметті жанның бейнесі. Ал «үйдей өкпе» деген тіркес реніштің үлкендігін, салмағын білдіреді. Яғни кішкентай ғана себеппен емес, тұтас үйдің жүгіндей ауыр өкпе айту деген мағына аңғарылады. Халық осылайша сөздің салмағын әсерлі бейнелеп, қонаққа деген сыйды жоғары қояды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал отбасында, жұмыста, тіпті достар арасында да орынды. Мысалы, алыстан келген қонаққа немесе қонақүйге кірген клиентке бірден ескі ренішті айтып, көңілін түсіру дұрыс емес. Әуелі жылы қарсы алып, жағдайын жасап, кейін қажет болса әңгіме сабырмен айтылады. Бұл — сыйластық пен әдепті сақтаудың жолы.