Келгенше қонақ ұялар,
Келген соң үй иесі ұялар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал қонақ күту мен үй иесінің әдеп-тәрбиесін салыстырып көрсетеді. Қонақ үйге келер алдында сәл именіп, өзін жат жерде жүргендей ұстайды, ал келген соң оны дұрыс күту, қабақ таныту, жағдай жасау — үй иесінің міндеті. Яғни, қонақтың қысылатын тұсы азайып, ұялатын адам көбіне үй иесі болады. Мұның астарында қазақтың қонақжайлық мәдениеті, сыйластық пен жауапкершілік жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ұялар» сөзі тікелей ұялу сезімін білдіреді. Қонақ — бөгде үйге кірген адам, сондықтан оның жасқанып, именуі табиғи. Ал «үй иесі ұялар» деуі үйдің қонаққа лайық әзірлігі, ілтипаты, қолайлылығы болуы керек екенін меңзейді. Бұл — қонаққа құрмет көрсетпесе, әдеп бұзылатынін ескертетін астарлы ой.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал кез келген қонақты жылы қабылдау, алдын ала дайын болу керегін еске салады. Мысалы, үйге достар қонаққа келерде дастарқанды реттеп, үйді жинап, жылы жүзбен қарсы алу — осы мақалдың заманауи көрінісі.
Kelgen soń úı ıesi uıalar.