Үйде оңбаған түзде оңбас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Үйде адам өз мінезін түзеп, тәрбиесін көрсетпесе, сыртта да беделді, сыйлы бола алмайды. Мақалдың тура мағынасы — адам өз үйінде қалай жүрсе, түзде де сол мінезі байқалады. Астарлы мағынасы — тәрбие, әдеп, мінез алдымен отбасынан қалыптасады; үйінде берекесіз, жауапсыз, жаман қылықты адамды сырттағы орта да түзете алмайды. Сондықтан жақсы адам болудың бастауы — өз үйіңдегі тәртіп пен өнеге.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үй» — отбасы, тәрбие мектебі, ең жақын орта. «Түз» — көпшілік, сыртқы өмір, қоғам. «Оңбаған» сөзі мінезі нашар, тәртіпсіз, жөн білмейтін адамды білдіреді. Ал «оңбас» — түзде де жолы болмайды, сый-құрметке ие болмайды деген ойды күшейтеді. Яғни мақал үй мен түзді салыстырып, адамның шын болмысы қай ортада да көрінетінін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өзекті. Мысалы, бала үйде үлкенді тыңдамай, дөрекі сөйлеп, жауапкершілікке үйренбесе, мектепте, жұмыста, қоғамда да қиындыққа тап болады. Сондықтан ата-ана мен отбасы баланың мінезін ерте бастан тәрбиелеуі керек. Мақал адамға «алдымен өз үйіңнен баста» деген ой салады.