Бар малын жейді,
Ұятсыз арын жейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ұят пен ардан айырылған адамның шектен шығып, тоқтамайтын ашкөз, жиіркенішті мінезін сынайды. Тура мағынасында мұндай адам өзінікін ғана емес, бар малын да тауысуы мүмкін; астарлы мағынасында ол адалдықты, абыройды, адамдық қадірді аяққа таптап, өз пайдасы үшін бәріне барады. Халық мұнда «малдан да қымбат нәрсе — ар» деген ойды меңзейді.
Образдар мен теңеулер
«Бар малын жейді» деген тіркес адамның қолындағы дүние-мүлкін орынсыз шашуын, тойымсыздығын көрсетеді. Ал «ұятсыз арын жейді» дегені — ең ауыр сын: арды жеу мүмкін емес, бірақ бұл бейнелі сөз адамның ұяттан безіп, моральдық шекарадан өтіп кеткенін білдіреді. Яғни мал — сыртқы байлық, ар — ішкі байлық. Мақал осы екеуінің айырмасын айқын салыстырады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал жауапсыздық пен ашкөздікке айтылған ескерту ретінде қолданылады. Мысалы, адам қарыз алып, оны қайтара алмай жүріп те, сән-салтанаттан тыйылмаса, жұрт оның мінезін осы мақалмен сынайды. Сонда мақал адамның тек дүние жинауын емес, ар-ұятын сақтауды да еске салады.
Uıatsyz aryn jeıdi.