Уайым түбі - тұңғиық,
Батасың да, кетесің.
Тәуекел түбі - желқайық,
Мінесің де, өтесің.

Негізгі мағынасы

Уайымның түбі — тұңғиық: оған берілсең, батып, жоқ боласың. Тәуекелдің түбі — желқайық: оған мінсең, судан аман өтесің. Мақал қиын жағдайдағы екі жолды салыстырады. Бірі — қорқып, мұңға батып, ештеңе істемей отыру; ол адамды тұңғиыққа тартып, жігерін құртады. Екіншісі — батыл шешім; ол адамды қиындықтан алып шығады. Уайым көмектеспейді, ал тәуекел, тіпті өзі қауіпті болса да, құтқарады.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың бар көркемдігі қарама-қарсы су бейнесінде жатыр. Тұңғиық — түбі көрінбейтін терең су, иірім; оған батқан адам қайтып шықпайды. Желқайық — желкенмен жүретін қайық, желдің күшімен суды кесіп өтеді. Екі бейне де су үстінде, бірақ бірі тартып батырады, бірі көтеріп алып өтеді. Түбі сөзі екі мағынада ойналады: судың түбі және істің ақыры. Батасың да, кетесің, мінесің де, өтесің деген параллель жолдар мақалды өлең сияқты етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды уайымға батып, не істерін білмей отырған адамға жігер беру үшін айтады. Көбіне жылы, бірақ салмақты кеңес ретінде, үлкендер жастарға айтады. Ауыр қайғыдағы, жақынынан айырылған адамға бірден айту орынсыз: оның мұңын менсінбегендей көрінеді. Мысалы, емтиханнан құлап, қайта тапсыруға қорқып жүрген інісіне: «Уайым түбі — тұңғиық, тәуекел түбі — желқайық, қайта дайындал».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жұт болып, малы қырылған шаруа қалаға көшуді ойлап, екіұдай жүргенде, ақсақал оған осы мақалды толық айтады.
— Балықшылар кешке қарай толқынды көлдің ортасында қалып, қайыққа желкен көтерерде, біреуі әзілдеп мақалдың екінші жартысын айтады.
— Ауруханада ұзақ жатып, қайта жүре алатынына күмәнданған анасына қызы осы мақалды оқып, жаттығуды бастауға көндіреді.