Тәуекел бас жарады,
Бас жармаса, тас жарады.

Негізгі мағынасы

Тәуекел не басты жарады, не тасты жарады. Яғни батыл іске барған адамның екі нәтижесі болуы мүмкін: сәтсіз болса, өзі зардап шегеді, басы жарылады; сәтті болса, ең қатты тасты да жарып, мақсатына жетеді. Мақал тәуекелдің қауіпсіз емес екенін жасырмайды, бірақ сол қауіпті мойындай отырып, батылдыққа шақырады: тас жару үшін басты қатерге тігуге тура келеді. Тәуекелсіз адамның басы да аман, бірақ тасы да бүтін қалады.

Образдар мен теңеулер

Мақал бас пен тастың, жару етістігінің қайталанып ойналуына құрылған. Бас пен тас — бір әріппен ажыратылатын ұйқас, бірі осал, бірі қатты. Тас жару — ең ауыр, мүмкін емес істің бейнесі: тау тесу, жол салу, құдық қазу. Бас жару — қақтығыста, құлағанда жарақат алу. Екі бейне бір-біріне айна болып тұр: тәуекел бір сәтте осы екі жолдың біріне түседі. Ырғақ та соққы сияқты: бас жарады, тас жарады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қауіпті, бірақ маңызды шешім алдында адамның өзіне немесе серігіне айтады: не ұтамыз, не ұтыламыз, бірақ байқап көрейік деген мағынада. Интонациясы — қайсар, кейде әзіл аралас. Өмірге қатері зор істе ақылсыздыққа шақыру үшін айту орынсыз. Мысалы, алғаш рет үлкен байқауға өтінім бергенде: «Не болса да көрейік, тәуекел бас жарады, бас жармаса, тас жарады».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда құдық қазып жатқан ағайындылар жартасқа тірелгенде, ағасы тағы бір күн қазуды ұсынып, осы мақалды айтады.
— Базарда соңғы ақшасына көтерме тауар алмақ болған әйел ұзақ ойланып тұрып, күйеуіне мақалды айтып, шешімін жариялайды.