Қорқақ қонған жерінен де қорқады,
Батыр жауын жеңгенше жортады.

Негізгі мағынасы

Қорқақ адам жолда түнеп, аялдаған жерінің өзінен де қауіп күтеді: әр сыбдырдан шошып, тыныш демала алмайды. Батыр болса жауын жеңгенше аттан түспей, түнде де жол жүреді. Мақал екі мінезді қарама-қарсы қояды: бірі қорқыныштан бір орнында тұрып қалады, екіншісі мақсатына жеткенше тоқтамайды. Ой тек соғыс туралы емес: кез келген істе үрейге берілген адам қолындағы мүмкіндікті де пайдалана алмайды, ал батыл адам ісін аяғына дейін жеткізеді.

Образдар мен теңеулер

Қону — көшпелі өмірдегі түнеу, жол үстінде аялдау; қонған жер уақытша, бірақ қауіпсіз саналатын орын. Қорқақтың сол жерден де қорқуы оның үрейі сырттағы қауіптен емес, өз ішінен шығатынын көрсетеді. Жорту — атпен түнде, жасырын, ұзақ жол жүру; жорық, жортуыл сөздерімен түбірлес. Сондықтан батыр бейнесі қозғалыспен, қорқақ бейнесі тоқтап қалумен берілген. Екі жолдың соңындағы «қорқады — жортады» үндестігі мақалды есте ұстатады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды істі бастап, ортасында қорқып тоқтап қалған адамға қамшы ретінде айтады, немесе алға ұмтылған адамды мақтағанда қолданады. Ата-ана баласын, жаттықтырушы командасын батылдыққа шақырғанда айтуы мүмкін. Жай ғана сақтық жасап отырған адамға айту орынсыз: сақтық пен қорқақтық бір емес. Мысалы, аға інісіне: «Бір жеңілгенге бәрін тастама, батыр жауын жеңгенше жортады», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда түнде қасқыр ұлығанда бір бақташы қостан шықпай қалады, ал екіншісі таяғын алып, қотанды таң атқанша күзетеді.
— Көкпарда жеңіліп келген ауыл жігіттеріне ақсақал бір-екі сәтсіздіктен қорқып шегінбей, соңына дейін тартысуды айтады.