Түлен түртпесе,
Түнде келін төсектен тұрмайды.

Негізгі мағынасы

Бұл мақалдың тура мағынасы — келіннің түн ішінде өздігінен орнынан тұра салмайтыны, оған бір себеп, бір түрткі керек екені. Астарлы мағынасы — адамды қимылға келтіретін де, әрекетке итермелейтін де сыртқы түрткі, ішкі серпін немесе қажеттілік. Яғни кейбір адамды іс бастауға мәжбүрлейтін нәрсе болмаса, ол селқос, енжар күйде қала береді. Мақал жалқаулықты, босаңдықты, ынтасыздықты әжуалайды.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы «түлен» — түнде тыныштықты бұзатын, мазаны алатын белгісіз түрткі, қыжыл не мазасыз күштің бейнесі. «Келін» — үй ішіндегі жас, икемді, бірақ әлі де бағыт-бағдар күтетiн адамды меңзейді. «Төсектен тұрмайды» деген тіркес әрекетке келмеуді, бойкүйездікті көрсетеді. Халық осы арқылы «адамды оятатын себеп болмаса, ол қимылдамайды» деген ойды бейнелі түрде жеткізген.

Қазіргі өмірде

Қазір бұл мақал ынтасыз, еріншек адамға қатысты айтылады. Мысалы, студент емтиханға дайындалмай жүріп, тек соңғы күні қорыққанда ғана кітапқа үңілсе, «түлен түртпесе, түнде келін төсектен тұрмайды» деп айтуға болады. Бұл сөз адамды уақытында қамданып, өз-өзін қозғалысқа келтіруге үндейді.