Төркін десе, қыз төзбейді,
Тұз десе, түйе төзбейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал алыста жүрген жанның өз еліне, төркініне тартатынын білдіреді. Қыз бала өз төркінін сағынып, соған іштей асығады; түйе үшін тұз қалай тартымды болса, адам үшін де туған орта, жақын жұрт сондай қадірлі. Астарлы мағынасы — әркімнің өз шыққан жері, жақыны, үйренген ортасы ерекше ыстық, оған деген көңіл жылуы ешқашан өшпейді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қыз» — төркінін сағынатын жанның бейнесі, ал «тұз» — түйені өзіне еріксіз тартатын нәрсе. Түйенің тұзға құмартуы өте күшті ынтызақтың белгісі ретінде алынған. Сол арқылы халық қыздың төркінге деген ішкі ынтасын, сағынышын әсерлі түрде көрсетеді. Яғни бұл жерде қарапайым құбылыс арқылы адамның туған-туысқа тартылуы бейнеленген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал алыста тұратын адамның туған ауылын, ата-анасын, туыстарын жиі еске алатынын сипаттауда қолданылады. Мысалы, қалада оқып жүрген қыз демалыс сайын үйіне барып, ата-анасын, бауырларын сағынып жүрсе, үлкендер: «Төркін десе, қыз төзбейді» деп айтады.
Tuz dese, túıe tózbeıdi.