Кедейге қонақ болсаң, кекірерсің.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал кедей, таршылық көріп отырған адамның үйіне қонақ болып барудың өзіндік қиындығы бар екенін ескертеді. Тура мағынасында, жағдайы төмен үйде қонақ күту де, қонақ болу да қысым түсіруі мүмкін. Астарлы мағынасы — әлдекімнің шамасына қарамай, орынсыз талап қойма, өзің де, өзгені де ыңғайсыз күйге түсірме деген ой. Кедей адамға салмақ салу, оның жоқтығын бетіне басу — әдепсіздік.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «кедей» сөзі тек мал-мүлкі аз адамды емес, қолы қысқа, мүмкіндігі шектеулі жанды білдіреді. «Қонақ болсаң» тіркесі — біреудің үйіне барып, күтім, ас-ауқат күтуді меңзейді. «Кекірерсің» дегені — тамақтың аздығынан, не ыңғайсыздықтан қысылып, артық сөзге, кейде ашу-ызамен дөрекілікке ұрыну деген ишара. Яғни, таршылық пен қонақ күтудің ауыртпалығы образ арқылы әсерлі жеткізілген.
Қазіргі өмірде
Бүгінгі күні бұл мақал адамды өз шамасын білуге, қарапайымдылық пен әдеп сақтауға шақырады. Мысалы, қаржысы қиын досыңның үйіне келіп, қымбат дастарқан күтпеу, қайта өзің үлес қосып, жеңілдетіп бару дұрыс. Осылайша мақал өзгеге салмақ салмауды, жағдайға түсіністікпен қарауды үйретеді.