«Тебісіп жатсаң да, теңің болсын.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тебісіп жатсаң да, яғни ұрысып, керісіп, бақталасып жүрсең де, теңің болсын: өзіңе шамалас, мінезі, жасы, жағдайы сай адаммен болсын. Мақал көбіне отбасы мен некеге қатысты айтылады: жар таңдағанда теңіңді ал, сонда ұрсыссаңдар да бір-біріңді түсінесіңдер, ешкім ешкімді басынбайды. Кең мағынада ол дос, серіктес, тіпті бәсекелес таңдауға да қатысты: өзіңнен тым төмен адаммен айтысу абырой әкелмейді, өзіңнен тым жоғарымен тебісу ауыр. Теңдік бар жерде дау да әділ, татулық та берік.
Образдар мен теңеулер
«Тебісу» — жылқы мен түйенің, тайлардың бір-бірімен ойнап не ұрысып, тұяқпен тебісуі. Бір қорада, бір үйірде жүрген малдың тебісетінін көшпелі адам күнде көрген. Тең мал тебіссе, екеуі де аман қалады; ал айғыр мен жас тай тебіссе, әлсізі зардап шегеді. Мақал осы көріністі адамдар арасына көшіреді. «Тең» — қазақ ұғымында тек күш емес, жас, тек, тәрбие, ой деңгейі. «Тең теңімен, тезек қабымен» деген мақал да осы ойға жақын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал күйеу не келін таңдау әңгімесінде, дос не серіктес таңдауда ақыл ретінде айтылады. Ата-ана баласына өзіне сай жар іздеуді кеңес еткенде, үлкендер жастарды тым алшақ адаммен байланыстан сақтандырғанда қолданады. Үні — салмақты ақыл, кейде әзіл. Адамды байлығына не тегіне қарап «теңің емес» деп кемсіту үшін айту оның мәнін тарылтады. Мысалы: «Ақшасына қызықпа, мінезі, ойы өзіңе сай жігітті таңда — тебісіп жатсаң да, теңің болсын».
Қолданылу жағдаяттары
— Немересіне құда түсуге дайындалып жатқанда, әжесі қыздың мінезі мен жасы немересіне сай ма деп сұрап, осы мақалды айтады.
— Бокс жаттықтырушысы жас шәкіртін өзінен әлдеқайда ауыр қарсыласқа қоймай, салмағы тең баламен жаттықтырады.
— Базарда екі саудагер көптен бәсекелесіп жүрсе де, бір-бірін сыйлайды; көрші сатушы «бақталасың тең болса, жақсы ғой» деп күледі.