Тарпаңға - кісен, қашағанға шідер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: асау, жуас емес тарпаң атқа кісен салынады, ал қашаған атты ұстап тұру үшін шідер тағылады. Астарлы мағынасы: мінезі қатты, бетімен кететін, тәртіпке көнбейтін адамға да лайықты тыйым, шектеу, бақылау қажет. Яғни әркімнің болмысына қарай тәрбие де, тежем де әртүрлі болуы керек. Бір адамға жұмсақ сөз өтсе, екіншісіне қатаң талап керек болады. Мақал адамды жөнге салудың жолы біркелкі емес екенін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы тарпаң — асау, жуас емес, еркіндікті сүйетін мінездің бейнесі. Кісен — күшті шектеу, қатаң тыйым, тәртіптің белгісі. Қашаған — қолға ұстатпайтын, қашып құтылатын ат; ол да тиянақсыз адамды елестетеді. Шідер — аттың аяқтарын матап, орнынан ұзатпайтын құрал. Демек, мақалда атқа қатысты бейнелер арқылы адам мінезіндегі қырсықтық, тәртіпсіздік, бағынбау секілді қасиеттер көрсетіледі.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал тәртіпсіз қызметкерге, сабаққа салғырт қарайтын оқушыға немесе заңды бұзуға бейім адамға қатаң ереже қажет екенін білдіру үшін айтылады. Мысалы, мектепте үнемі тәртіп бұзатын оқушыға жай ескерту емес, нақты бақылау мен талап қойылса, соның өзі мақалдың мағынасын ашады.