Бас асауға жез ноқта.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Бас асауға жез ноқта» деген мақал біреудің өз бетімен кететін, айтқанға көнбейтін, тентек не қыңыр мінезін тежеу керек дегенді білдіреді. Тура мағынасында асау атты жуасыту үшін мықты ноқта қажет болса, астарлы мағынада да тәртіпке көнбейтін адамға қатаңырақ тәрбие, берік бақылау керек деген ой айтылады. Бірақ бұл мақалдың түпкі мәні жазалау емес, жөнге салу, тентектікті тыю.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бас асау» — жуасымайтын, ырыққа келмейтін мінездің бейнесі. Ал «жез ноқта» — жай ғана емес, берік, төзімді, ұстамды құралдың символы. Жездің қаттылығы мінезі қатты адамды түзетуге де сондай беріктік керек екенін аңғартады. Қазақ дүниетанымында жылқы образы арқылы адам мінезі көп салыстырылады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал тәртіпке бағынбайтын, үнемі дау шығаратын немесе жауапкершілікті сезінбейтін адамға қатысты айтылады. Мысалы, сабақта мұғалімнің сөзін бөлетін оқушыға ата-ана мен ұстаз «бас асауға жез ноқта керек» деп, оған жұмсақ ескерту емес, нақты тәртіп пен шектеу қажет екенін меңзейді.