Тәрбие - тәртіптің құлы,
Тәртіпті - елдің құлы.
«Тәрбие - тәртіптің құлы, Тәртіпті - елдің құлы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тәрбиелі адам тәртіпке бағынады, оның еркін тәртіп билейді; ал тәртіпті адам өз басын емес, елін ойлап, соның қызметіне жегіледі. Мақал тәрбие, тәртіп және ел алдындағы борышты бір тізбекке тізеді: жақсы тәрбие адамды ішкі тәртіпке үйретеді, ал тәртіпке үйренген адам қоғамға сенімді қызметші болады. Мұндағы «құл» сөзі қорлықты емес, адал берілгендікті білдіреді: өз еркімен жүктелген міндетке толық бағыну.
Образдар мен теңеулер
«Құл» — ескі қоғамда басқаның билігіндегі, еркі жоқ адам. Мақалда бұл ауыр сөз әдейі жақсы мағынаға бұрылған: тәртіптің құлы — тәртіптен бір елі аттамайтын адам, елдің құлы — елі үшін аянбай қызмет ететін азамат. Сөздер тізбекпен жалғасады: бірінші жолдағы «тәртіп» екінші жолдың басында «тәртіпті» болып қайталанады. Мұндай баспалдақ құрылым ойдың бір сатыдан екінші сатыға көтерілгенін көрсетеді: тәрбиеден — тәртіпке, тәртіптен — елге.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тәрбие мен тәртіп туралы әңгімеде, көбіне мектепте, спорттық, әскери ортада айтылады. Мұғалім немесе жаттықтырушы тәртіптің жеке басқа ғана емес, ортақ іске де керек екенін түсіндіргенде келтіреді. «Құл» сөзін тура мағынасында алып, адамды соқыр бағынуға шақыру үшін айту — мақалдың ойын бұрмалау. Мысал: «Сабаққа уақытында келу — ұсақ іс емес. Тәрбиелі — тәртіптің құлы, тәртіпті — елдің құлы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы өрт сөндіру жасағына жазылған жігіттер жаттығуға бір минут кешікпей келгенде, бастықтары оларды осы сөзбен мақтады.
— Кезекшілікті ешкім бақыламаса да мұқият атқарған оқушыны мектеп директоры жиында үлгі етті.
Tártipti - eldiń quly.