Сыйлағанды сыйла, иілмегенді иле.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адаммен қарым-қатынаста өзара сыйластықты сақтауды үйретеді. Кім сені құрметтесе, сен де оны құрметте; ал кеудемсоқ, илікпейтін, сөзге тоқтамайтын адамға да ақылмен, сабырмен, қажет болса, мықты мінезбен ықпал ет деген ой бар. Яғни, тура мағынасында біреудің ықыласына жауап қайтару айтылса, астарлы мағынасында адаммен мәміле жасаудың жолы — құрмет, сабыр және орынды табандылық.
Образдар мен теңеулер
«Сыйлағанды сыйла» дегені — ізет көрсеткен жанға ізетпен жауап беру. Бұл жерде «сыйлау» тек әдеп емес, адам танудың белгісі. Ал «иілмегенді иле» тіркесіндегі «иілу» — жұмсару, көну, келісу мағынасын береді. «Иле» сөзі теріні жұмсартқандай, қатты мінезді адамды да сөзбен, дәлелмен, сабырмен иліккен күйге келтіруді білдіреді. Мұнда күштен гөрі ақылдың, дөрекіліктен гөрі байыптың салмағы басым.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қызметте, отбасында, достықта, тіпті әлеуметтік желідегі қатынаста да маңызды. Мысалы, әріптесің сені құрметтеп, көмектессе, сен де оған ықыласпен жауап бересің; ал біреу орынсыз қырсықтық танытса, ашуға ермей, сабырмен сөйлеп, дәлелмен иландырасың. Осылайша адам абыройын да, қарым-қатынасын да сақтайды.