«Шәкіртсіз ұстаз тұл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Шәкірті жоқ ұстаз тұл, яғни жұбайынан айрылған, ұрпақсыз адамдай жалғыз. Ұстаздың білімі шәкіртке берілгенде ғана жалғасын табады; шәкірт болмаса, оның өнері өзімен бірге кетеді. Мақал ұстаз бен шәкірттің бір-бірінсіз толық болмайтынын айтады. Шебердің ең үлкен байлығы — ісін жалғастыратын шәкірттері, олар ұстаздың рухани ұрпағы.
Образдар мен теңеулер
Тұл — жұбайынан айрылған, жесір қалған адам; жалғыз, жалғассыз деген мағынаны да береді. Бұрын иесі қайтыс болған соң мінілмей, жалы мен құйрығы күзеліп қойылатын атты «тұл ат» деп атаған. Ұстазды осы сөзбен сипаттау шәкіртсіз шебердің ісі тоқтап қалғанын, артында із қалмайтынын көрсетеді. Қысқа үш сөзде үлкен өкініш жатыр.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Шәкірт тәрбиелеудің маңызын айтқанда немесе өнерін ешкімге үйретпеген шебер туралы өкінішпен айтылады. Ұстаздардың өзі де шәкірт іздегенде қолданады. Мысал: «Ол кісі ер-тұрман жасаудың құпиясын ешкімге үйретпеді. Шәкіртсіз ұстаз тұл деген, енді ол өнер жоғалады».
Қолданылу жағдаяттары
— Ер-тұрман шебері жас жігітті шәкірттікке алып, ақсақалдарға мақалды айтып, бата сұрайды.
— Қарт күйші өз күйлерін нотаға түсіріп алған жас домбырашыға алғыс айтып, мақалды еске алады.
Мақалдағы сөздер
шәкірт — Ұстаздан білім, өнер үйреніп жүрген адам; оқушы, үйренуші.