Сарттың жаманы «қазақ болам» дер,
Қазақтың жаманы «сарт болам» дер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал өз тегін, елдік болмысын менсінбей, басқа жұртқа еліктейтін адамды сынайды. Тура мағынада «сарт» пен «қазақ» атаулары арқылы екі ортадағы айырманы көрсетсе, астарлы мағынада өз ұлтыңның қадірін білмей, жат жұрттың тіршілігін артық көру — әлсіздік пен рухани жұтаңдық екенін айтады. Халық өз болмысын құрметтегенді дұрыс санайды.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қазақ болам» және «сарт болам» деу — жай сөз емес, басқа ортаға ұқсауға, өз табиғатын өзгертуге тырысудың символы. «Жаман» сөзі жақсы адам емес, өз орнын, қасиетін түсінбейтін, бос еліктеушіні меңзейді. Яғни мақал екі жақтың бірін жамандаудан гөрі, адамның өз тегінен безінуін әшкерелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ұлттық тілін, салтын, мінезін ұмытып, тек сыртқы сән мен бөгде өмір салтын қуған адамдарға қарата айтылады. Мысалы, бір жас жігіт қазақша сөйлеуден қашып, өз ана тілін төмен көрсе, үлкендер оған осы мақалмен ескерту жасай алады. Мақалдың тәрбиесі — өзіңді де, өз жұртыңды да қадірлеу.
Qazaqtyń jamany «sart bolam» der.