«Әркімнің кеудесіне бір аяқ айран сияды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әр адамның кеудесіне бір тостаған айран сияды: кім болса да өзіне тән намысы, өзіндік бағасы, «мен де адаммын» деген сезімі бар. Мақалдағы кеуде — тек дене мүшесі емес, адамның өзін-өзі сыйлауы, мақтанышы. Сондықтан ешкімді жерге қаратып, менсінбеуге болмайды: кедей де, кіші де, жай кісі де өз кеудесіндегі сол айранды, яғни абыройын қорғайды. Екінші бір түсінік бойынша, мақал әркімнің өз шамасы, өз өлшемі бар екенін айтады.
Образдар мен теңеулер
Аяқ — бұл жерде ыдыс, кесе, тостаған: «аяқ-табақ», «бір аяқ қымыз» деген тіркестерден белгілі. Айран — қазақ дастарханының ең қарапайым, күнделікті тағамы, әр үйде табылады. Бір аяқ айран — үлкен де емес, түк те емес, кез келген адамға жететін орташа өлшем. Мақал осы тұрмыстық өлшем арқылы адамның ішкі дүниесін суреттейді. Қазақ тілінде кеуде намыспен, мақтанмен байланысты: «кеуде көтеру», «кеудемсоқ», «кеудесінен итеру».
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуді кемсіткен, жай адам ғой деп менсінбеген кісіге ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ кішілердің, қарапайым адамның да намысын аяқасты етпеуге шақырады. Интонациясы — байыпты, сабырлы сын. Біреудің шектен шыққан мақтанын ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Оны жұмысшы деп менсінбе, әркімнің кеудесіне бір аяқ айран сияды, ол да ренжиді».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда даяшыға дөрекі сөйлеген қонаққа ақсақал мақалды айтып, сабырға шақырады.
— Мектепте сыныптастары ұялшақ баланы ойынға алмай жүргенде, мұғалім мақалды айтып, оны да ортаға қосады.
— Мал базарында жас малшының айтқан бағасын мазақтаған саудагерге қария мақалмен тыйым салады.