«Әр іске ақыл сыншы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қандай іс болмасын, оның дұрыс-бұрысын ақыл сынап, бағалайды. Істі бастар алдында ақыл «бұл не береді, неге апарады» деп өлшейді, аяқталған соң «дұрыс шықты ма» деп тексереді. Мақал адамды әр қадамын ойланып басуға, өз ісіне сырттан қарай білуге шақырады. Сезімге, қызығушылыққа, біреудің айтқанына ерген іс көбіне сәтсіз шығады, ал ақылдың сынынан өткен іс берік болады. Ақыл мұнда сақшы ғана емес, әділ төреші.
Образдар мен теңеулер
Сыншы — қазақ ұғымында ерекше адам: ол жылқының, құстың, адамның сынын біледі, тайдың кейін жүйрік боларын, балапанның алғыр құс боларын алдын ала байқайды. Атты бәйгеге қосар алдында сыншыға көрсетіп, оның сөзіне сенген. Мақал ақылды сондай сыншыға теңейді: ол істің сыртына емес, ішкі мүмкіндігі мен түбіне қарайды. Үш сөзден тұратын мақал көшпелі тұрмыстың таныс бейнесін бір сөйлемге сыйғызған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Асығыс шешім қабылдағалы тұрған адамға «ойлан, ақылға сал» деп ескерткенде айтылады. Ұстаздар, ата-аналар жастарға істі жоспарлауды үйреткенде қолданады. Интонациясы кеңес, сабырлы ескерту. Мысалы: «Малды сатып, көлік алмақсың ба? Әр іске ақыл сыншы, алдымен есептеп көр, сосын шеш».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жаңа қора салмақ болған ағасына інісі алдымен жердің ылғалын тексеруді ұсынды.
— Мектептегі ғылыми жобада мұғалім оқушыларға тәжірибені бастамас бұрын әр қадамды қағазға түсіруді тапсырды.
— Базарда арзан бағаға қызығып қалған келінге енесі тауарды мұқият қарап алуды айтты.