«Пайдасыз нақыл - баянсыз ақыл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Іске аспайтын нақыл — баянсыз, тұрақсыз ақыл. Адам көп мақал-мәтел, өсиет сөз біліп, оларды аузынан тастамай жүруі мүмкін, бірақ өміріне қолданбаса, ол білімнің ешқандай берекесі жоқ. Ақыл іс арқылы сыналады: айтылған жақсы сөз адамның мінезіне, әрекетіне айналғанда ғана ақыл бола алады. Мақал жаттанды сөзді ақылмен шатастырмауды, жақсы сөзді тыңдап қана қоймай, оны орындауды ескертеді. Бұл сөйлеушіге де, тыңдаушыға да қатысты.
Образдар мен теңеулер
Нақыл — өнегелі, қанатты сөз, ақылды кісіден қалған өсиет, «нақыл сөз» деп жиі айтылады. Баянсыз — тұрақсыз, ұзаққа бармайтын, берекесіз: «баянсыз бақыт», «баянсыз дәулет» деп тез келіп, тез кететін нәрсені айтады. Мақал теңестіру арқылы құрылған: пайдасыз нақыл мен баянсыз ақыл бір нәрсе. «Нақыл» мен «ақыл» ұйқасып тұр, сондықтан айтуға жеңіл, есте тез қалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Нақыл сөздерді жаттап, бірақ өзі оларға сай өмір сүрмейтін адамды сынағанда айтылады. Мұғалімдер оқушыларға білімді тек жаттау емес, қолдану керегін түсіндіргенде қолданады. Интонациясы сын, кейде жеңіл кекесін. Мысалы: «Еңбек туралы он мақал білесің, бірақ үйдегі жұмысқа қол тигізбейсің. Пайдасыз нақыл — баянсыз ақыл».
Қолданылу жағдаяттары
— Сабақта «Ата-анаңды сыйла» деген сөзді мінсіз түсіндірген оқушыға мұғалім оны үйде де қолдануды еске салды.
— Ауылда қонақтарға үнемі ақыл айтып, өз шаруасын жинамайтын кісі туралы көршілер күліп әңгімеледі.
— Тактиканы жатқа білетін, бірақ алаңда қолданбайтын ойыншыға бапкер жаттығудан кейін ескерту жасады.