Шөлмен жүрсең де, жолмен жүр,
Жол көлге, көл елге апарады.

Негізгі мағынасы

Шөл даланы басып өтсең де, тапталған жолдан тайма: жол сені суға, көлге жеткізеді, ал көл жағасында ел отырады. Даладағы жолды ғасырлар бойы адам мен мал салған, сондықтан ол кездейсоқ емес, суға, қонысқа апаратын жол. Мақал белгісіз төте жолдан гөрі тексерілген, жұрт жүрген жолды ұстауға кеңес береді. Ауыспалы мағынасы: ата-бабаның жөнінен, адал жолдан айнымасаң, ол сені ақыры жақсы ортаға, игілікке жеткізеді.

Образдар мен теңеулер

Шөл — сусыз, елсіз дала, жолаушы үшін ең қауіпті жер, онда адасу шөлдеп өлумен тең. Жол мен көл, көл мен ел тізбектей байланып келеді: ауылдар әрқашан су маңына қонған, мал суарылатын көл — тіршіліктің ортасы. Осы тізбек мақалға логикалық сатыны береді: жол — су — адамдар. «Жол», «көл», «ел» сөздерінің ұйқасы мен «шөлмен — жолмен» қатары мақалды ырғақты етеді. Шөл мен көлдің қарсы қойылуы — қиындық пен құтқарылудың бейнесі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жол таңдап тұрған адамға, әсіресе төте, бірақ күмәнді жолға қызыққан жасқа үлкендер ескерту ретінде айтады. Тура мағынада — далада, тауда жүретіндерге, ауыспалы мағынада — тез байымақ болып, жөнсіз іске кіріскенге. Ақыл ретінде байсалды үнмен айтылады. Мысалы, белгісіз сайдың ішімен жүрмек болған жас малшыға қария: «Шөлмен жүрсең де, жолмен жүр, балам, жол көлге, көл елге апарады», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Таудағы жайлауда адасып қалған балаларға құтқарушы табылған соқпақтан шықпауды, ол міндетті түрде бұлаққа, одан қыстауға апаратынын түсіндіреді.
— Тез ақша табудың күмәнді жолына қызыққан ұлына әкесі ауыр болса да адал кәсіптен айнымауды осы мақалмен айтады.