Өзінің елін таныған ер,
Әрбір істің қамын жер.
Өзінің елін танымаған ер,
Намысын сатып, арын жер.

Негізгі мағынасы

Елін таныған — оны өзінікі деп сезінген, оның мұңын, мүддесін білетін — ер әр істің қамын жейді: ел ісіне алаңдап, бар күшін соған жұмсайды. Ал елін танымаған, одан жатсынған адам намысын сатып, арын жейді: жеке пайда үшін абыройын құрбан етеді. Мақал адамның адамгершілік тірегі оның еліне деген байланысында екенін айтады. Елімен тамырын үзген адамның ар-ұяты да тайғақ болады, оны ұстап тұратын ештеңе қалмайды.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың өзегі — «жеу» етістігінің екі мағынасы. «Қамын жеу» — біреу үшін алаңдау, қамқорлық жасау, жақсы мағынада. «Арын жеу» — ар-ұятын құртып жіберу, жаман мағынада. Бір етістік бірінде жанашырлықты, бірінде пасықтықты білдіріп, екі шумақты бір-біріне қарсы қояды. «Намысын сату» — намысты сауда затына айналдыру, қазақ ұғымында ең ұятты іс. «Таныған — танымаған» қарсылығы да ойды айқындай түседі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал отаншылдық, ел алдындағы жауапкершілік туралы сөзде айтылады, кейде жеке пайдасы үшін ел мүддесін сатқан адамға сын ретінде. Интонациясы байсалды, кейде қатаң. Мысалы, ауылдың жайылымын жат біреуге жасырын жалға берген кісі туралы ақсақал: «Елін танымаған ер намысын сатып, арын жер деген осы», — дейді. Басқа жерге көшкен әр адамға «елін танымаған» деп кінә тағу әділетсіз.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл мектебінің шатырын жөндеуге өз қаржысын бөлген кәсіпкерді ауыл жиынында мақтағанда, ақсақал мақалдың алғашқы екі жолын айтты.
— Ауыл маңындағы көлді ластаған кәсіпорынның ісін жасырып, одан сыйлық алған көршісі туралы қарттар мақалдың соңғы екі жолын айтып, қынжылды.